Roomse Buren en Gereformeerde Heerlijkheid in Amerongen

Roomse Buren en Gereformeerde Heerlijkheid in Amerongen

De geheel herziene 2e druk van het boek “Roomse Buren en Gereformeerde Heerlijkheid in Amerongen”, geschreven door Leonard H. Schreuders, is uit. In dit boek wordt een interessante inkijk gegeven in een stukje niet zo bekende geschiedenis van Amerongen rond de 15e tot en met de 17e eeuw. De uitgave heeft een A5 formaat en bestaat uit een verzameling van dertien artikelen met 40 zwartwit afbeeldingen, totaal 150 pagina’s.

Inleiding
Zoals vaker in kleine feodale gemeenschappen stamt de schrijver af van een heer van het huis, in zijn geval is dat Frederik van Reede, een overgangsfiguur, die al op zijn veertiende domheer was in Utrecht en als volwassene het fundament legde voor het gereformeerd bolwerk, dat Amerongen werd.

In dertien artikelen bent u toeschouwer bij de abrupte verandering van katholiek bedevaartsoord naar gereformeerd bolwerk en van het verdwijnen van het collegiale bestuur van meerdere families naar een vrije hoge heerlijkheid geleid door één familie.

Ongepubliceerde bronnen uit de periode 1450-1650, zoals verslagen van gesprekken tussen de heer en de Amerongers brengen u heel dichtbij het katholiek bourgondische en vroeg reformatorische dorp en zijn toonaangevende families.
De artikelen beginnen steeds met een samenvatting en een korte paragraaf, die “stemmen” heet. Het zijn citaten van destijds gesproken of geschreven woorden. Er klinken emoties in door, die misschien bij ons resoneren.

De inhoud in het kort
Bliksemschichten zetten de totale duisternis in wit licht en de daaropvolgende donderslagen kraken de totale stilte, als missionarissen langs de ongetemde rivier en zijn moerassen trekken met nieuwe antwoorden over hogere krachten. De mensen in het Sticht staan grote veranderingen te wachten.

De Amerongse moerassen worden ontgonnen. Aan de rand van de ontginning wordt voor de parochiekerk een perceel vrijgehouden bij de weg naar het veer.

Eeuwenlang zal de parochie de voedselleverancier zijn van de kanunniken in Utrecht.
De moerassen van de Lange Broek zijn nog maar net droog en ontgonnen als de familie van Zuylen van 100 kilometer stroomopwaarts langs de Rijn in Wijk aankomt. De Amerongse tak de familie Van Zuylen van Natewisch verkrijgt het meeste gezag in Amerongen, tot hun bestuurlijk lot na de reformatie wordt bezegeld.

Op een drassig stukje grond, even voorbij het huis Natewisch aan het einde van de Lekdijk, laten de broers Borre een woontoren verrijzen, die ze opdragen aan Floris V. De toren is een waarschuwing aan de bisschop om op zijn erf te blijven en ze bewaakt de door Floris aangelegde dijk.

De bewoners en het dorp lijden van de strategische ligging. Verwoestingen brengen de Borres tot armoe en op enig moment worden de bewoners met huilende kinderen en al, gewapenderhand hun huis uitgegooid.

Meerdere keren worden dorp en huis gebrandschat in de periode van de Hoekse en Kabeljauwse twisten. Het katholieke Amerongen is inmiddels zoals elders volop in beweging. De oudste vorm van verenigingsleven, het Sint Barbaragilde, wordt gesticht met de opdracht om de zeven werken van barmhartigheid uit te voeren. De vicarie van Sint Joost wordt opgericht als vehikel om schenkingen in onder te brengen om de gebeden voor het zielenheil van de gelovigen te bekostigen. Rond de Heilig Kruis-kerk worden op de hoogtijdagen ommegangen georganiseerd met muziek en dans. In de kerk wordt bij de waterheiligen bescherming afgesmeekt tegen de dreiging van het water.

Dan kleurt alles een honderd jaar lang Bourgondisch.

Amerongen wordt een Bourgondische heerlijkheid, waar de bisschop van Utrecht regeert.

Als de natievorming van de Lage Landen is voltooid onder Karel V, verliest het huis Amerongen definitief zijn strategische waarde. De koning van Spanje stelt het huis Amerongen ter beschikking aan de opperschout van Utrecht, Goert van Reede, een fervent jager op alles en iedereen, die niet katholiek is. Goert van Reede neemt het huis in pand en betaalt zo mee aan de oorlogsinspanningen van de koning van Spanje. De nieuwe heer van de heerlijkheid, een doorgewinterde bestuurder, kiest om materiele redenen voor de nieuwe orde, al vóór de Staten van Utrecht dat doen.

De reformatie wordt met één pennenstreek doorgevoerd. Het zal bijna honderdvijftig jaar duren voordat het nieuwe gedachtengoed de hoofden en de harten heeft bereikt. De vrijheren van de heerlijkheid vormen lange tijd de grootste economische en bestuurlijke macht, zowel wereldlijk als kerkelijk.
Al snel lijkt het voortbestaan van de Van Reedes aan een zijden draad te hangen, maar een enorme erfenis brengt redding en maakt ze tot een van de rijkste families van het land.
De door Goert van de ene op de andere dag ingezette reformatie verloopt schoorvoetend, mede als gevolg van de grote verwoestingen door de slag bij Amerongen van 1585 tussen het leger van de onafhankelijke Nederlanden en het leger van de Spaanse koning.

Een veranderingsproces van bijna honderdvijftig jaar volgt. De eerste dominees zijn geen droomkandidaten en het volk staat niet te juichen bij de reformatie. Het minste nog de jeugd, die hun vastenavondrituelen met zang en dans niet wil missen, daarin overigens gesteund door de lokale horeca.

Tussen de heer en de toonaangevende bewoners ontstaan fricties om allerlei kwesties van geld en macht. De bewoners stellen zich stevig teweer. De geschiedenis komt heel dichtbij, omdat van een aantal gevallen een woordelijk verslag is overgeleverd. De ster van de Van Reedeclan stijgt in het Sticht, de Amerongse tak krijgt zelfs de hoogste jurisdictie in de heerlijkhei, het recht van ophanging als blijk van erkenning voor diensten bewezen aan de republiek.

Uiteindelijk vallen alle kerkelijke goederen aan de familie, waaronder de landerijen van de Sint Joost vicarie, de huizen van het Sint Barbara’s Gilde en de landerijen op de Amerongse berg van de Domproosdij. De familie vindt dat niet bijzonder, want hun voorouders zouden de goederen al in bezit hebben gehad, naar hun eigen zeggen. De aanzienlijke huizen van Amerongen verdwijnen door sloop van de nieuwe macht. De nijverheid, zoals wind- en rosmolens en brouwerij komen allen in handen van de regerende familie.

De vrije hoge heerlijkheid houdt formeel een kleine twee eeuwen stand, totdat de grondwet van 1848 een einde maakt aan het bestuur door particulieren. In een proefschrift herinnert een Ameronger zich nog: “De graaf, dat was de paus en God ineen; zijn machtspositie was buitensporig, met grote invloed op bijna alle aspecten van het leven”. Die herinnering is een echo van de culminatie van macht en bezit, die na de formatie is ingezet. Tenslotte raken heerlijkheid en kerk onlosmakelijk aan elkaar verknoopt.

Ik sluit af met het verhaal over de stichting van de gereformeerde kerk in Amerongen. Met dat verhaal is wat mij betreft de cirkel in de artikelenreeks rond. Niet omdat mijn voorouders daarbij actief betrokken waren met hun geld, hun grond en hun organisatietalent, maar vooral omdat het aangeeft wat een reformatie ook kan zijn. Niet van bovenaf geïnitieerd, zoals door de heer van Amerongen in 1579, maar door een beweging van onderaf. Beide reformaties hebben een politieke achtergrond. De eerste heeft geleid tot een concentratie van macht en de tweede tot een afscheiding van de macht van de staatskerk.

Ik kon het ook niet nalaten het fascinerende verhaal van Evert de Ridder op te nemen. Evert emigreerde al in 1683 van Amerongen naar Amerika. Hij is een voorloper van latere emigranten, waaronder familieleden, die werkten op het huis Amerongen en in Amerika tot groot aanzien zijn gekomen, met name op het gebied van de wetenschap.

Ik hoop dat u met net zoveel verwondering als ik kennisneemt van gebeurtenissen, die Amerongers zo lang geleden zijn overkomen.

Interesse?
Dit boek is op bestelling verkrijgbaar voor € 13,00 per exemplaar. Dit is inclusief de verzending per post. Als je vóór 1 oktober 2022 bestelt krijg je € 2 korting. Je betaalt dan dus € 11,00. Bestellen gaat al volgt: Je maakt € 13,00 (of € 11,00) over op NL28 INGB 0657 6100 46 t.n.v. ARC-Q B.V., onder vermelding van: “Roomse Buren en Gereformeerde Heerlijkheid in Amerongen”, plus je adresgegevens.
Het boek wordt dan toegestuurd.

Contact

Klepperman Weekbericht

Ook op de hoogte blijven van het laatste Amerongse nieuws?
Meld u hieronder aan op onze mailinglijst.